Door Matthias Protzel
8 min. leestijd

De Dag van de Zeldzame Ziekten werd in 2008 in het leven geroepen om jaarlijks aandacht te vragen voor de behoeften en leefomstandigheden van mensen die aan zeldzame ziekten lijden. De eerste Dag van de Zeldzame Ziekten vond heel bewust plaats op 29 februari, de schrikkeldag die maar eens in de vier jaar voorkomt.

In alle andere jaren – zoals nu in 2025 – vindt de actiedag plaats op 28 februari. Deze dag heeft er onder andere toe geleid dat sommige universiteiten eigen instituten voor zeldzame ziekten hebben opgericht en nieuwe, gespecialiseerde diagnostische methoden hebben ontwikkeld om deze ziekten op te sporen.

Deze dag staat telkens in het teken van een speciaal thema, om verschillende aspecten van zeldzame ziekten en de omstandigheden die ermee gepaard gaan te belichten. Met het motto „Selten allein“ wil men patiënten moed geven door hen met andere zieken in contact te brengen en hun te laten zien dat ze er met hun lot niet alleen voor staan.

Zo vestigen veel patiënten met kunstacties en creatieve zelfportretten op de Dag van de Zeldzame Ziekten de aandacht op zichzelf en hun situatie en delen ze hun ervaringen met andere zieke en gezonde mensen.

De werken zijn te bekijken in de onlinegalerie „Selten allein“. Er vinden echter ook openbare tentoonstellingen plaats – bijvoorbeeld op 28 februari op het centraal station van Dresden.

Welke ziekten gelden als „zeldzame ziekten“?

Op de Dag van de Zeldzame Ziekten staan ziekten centraal die zo zeldzaam zijn dat ze vaak niet in het publieke bewustzijn voorkomen. Een ziekte wordt over het algemeen als „zeldzaam“ aangemerkt wanneer gemiddeld minder dan één op de 2.000 mensen eraan lijdt. In de EU geldt de definitie dat zeldzame ziekten minder dan 5 op de 10.000 mensen treffen.

Als minder dan 0,2 op de 10.000 inwoners getroffen is, geldt een ziekte zelfs als „uiterst zeldzaam“. Momenteel zijn wereldwijd ongeveer 17.000, meestal genetisch bepaalde zeldzame ziekten bekend, waarvan er circa 5.000 tot 8.000 in Duitsland voorkomen. Wereldwijd lijden meer dan 300 miljoen mensen aan zeldzame ziekten.

Deze cijfers maken meteen duidelijk dat er veel verschillende zeldzame aandoeningen zijn en dus ook veel getroffenen die de aandacht van het publiek en van medisch onderzoek verdienen.

Dag van de Zeldzame Ziekten 2025Ruim 72 procent van de zeldzame aandoeningen is genetisch bepaald; 70 procent daarvan begint al in de kindertijd. Ook kankervarianten worden in deze cijfers meegerekend, want een op de vijf kankersoorten geldt als „zeldzaam“.

Zeldzame ziekten zijn vaak aanvankelijk moeilijk te herkennen, omdat de symptomen lijken op die van „gewone“ aandoeningen en zelfs van patiënt tot patiënt kunnen verschillen. Het gebrek aan wetenschappelijk onderzoek en hoogwaardige kennis leidt vaak tot verkeerde of laattijdige diagnoses.

Naast hoge behandelingskosten leiden deze aandoeningen vanwege hun chronische, progressieve of degeneratieve aard vaak tot verlies van autonomie en beperken ze de levenskwaliteit en zelfbeschikking van de getroffenen sterk.

Voorbeelden van zeldzame ziekten zijn:

Erfelijke spastische paraplegie (HSP): Verschillende degeneratieve aandoeningen die worden veroorzaakt door genmutaties en waarbij spastische verlammingen in de benen optreden. Ernstig getroffenen zijn vaak aangewezen op een rolstoel.

Ullrich-Turner-syndroom (UTS): Een aangeboren aandoening die alleen bij vrouwen voorkomt en een foutieve verdeling van de geslachtschromosomen veroorzaakt. De aandoening kan leiden tot misvormingen van organen en een kleine lichaamslengte, en kan zwangerschappen onmogelijk of op zijn minst uiterst risicovol maken.

Ehlers-Danlos-syndroom (EDS): Verzamelnaam voor een reeks aangeboren aandoeningen die zich uiten als bindweefselstoornissen. Typisch zijn bijvoorbeeld hypermobiele en daardoor instabiele gewrichten. Maar ook de huid, spieren, pezen, bloedvaten en inwendige organen kunnen worden aangetast. Spontane scheurtjes kunnen zelfs een acuut levensbedreigende situatie veroorzaken.

Guillain-Barré-syndroom (GBS) Een neurologische aandoening die ontstekingen van het perifere zenuwstelsel veroorzaakt, vooral aan de zenuwwortels van het ruggenmerg. GBS wordt veroorzaakt door bacteriën of virussen en is behandelbaar als de diagnose correct wordt gesteld. Toch houdt een vijfde van de getroffenen neurologische klachten, zoals acute spierzwakte of verlamming, over.

Syndroom van Von Willebrand: Een zogenaamde hemorragische diathese. Mensen met deze zeldzame aandoening hebben een verstoorde bloedstolling, waardoor bloedingen vaak pas na lange tijd afnemen. Vooral vrouwelijke patiënten hebben vaak grote bloeduitstortingen.

Ataxie van Friedreich (ziekte van Friedreich): Een degeneratieve aandoening van het centrale zenuwstelsel die vooral op jonge leeftijd begint. Hierbij treedt vooral verharding op van het zenuwweefsel tussen het ruggenmerg en de kleine hersenen, evenals van de achterstrengen. De ataxie van Friedreich begint langzaam en is moeilijk te herkennen. Ze veroorzaakt onder andere problemen met het bewegingsapparaat, spasticiteit, slikproblemen of (zelden) vroegtijdige dementie.

Multisysteematrofie (MSA): Vertraagde bewegingen, spiertrillingen, spierstijfheid of problemen met de bewegingscoördinatie, evenals slik- of spraakstoornissen, kunnen wijzen op MSA - een neurodegeneratieve aandoening die verschillende delen van het lichaam kan treffen en onder andere kan leiden tot een snel verlies van de motorische controle.

Retinopathia Pigmentosa: Ook bekend als het syndroom van Patermann, is een degeneratieve netvliesaandoening die de fotoreceptoren van de ogen beschadigt. Nachtblindheid, tunnelzicht of verminderd kleurenzicht behoren tot de typische symptomen van deze oogaandoening, die tot volledige blindheid kan leiden.

Osteogenesis imperfecta: Ook bekend als de ‘glasbotziekte’, uit zich in broze botten die bij patiënten heel gemakkelijk breken. Deze zeldzame erfelijke aandoening wordt veroorzaakt door een mutatie in de erfelijke informatie voor collageen type I, wat leidt tot een verminderde stabiliteit van het botweefsel. Patiënten zijn sterk afhankelijk van orthopedische hulpmiddelen en fysiotherapie om aan het openbare leven te kunnen deelnemen.

De Dag van de Zeldzame Ziekten heeft al geleid tot een andere kijk op veel medische gebieden en tot sterkere internationale samenwerking. Dat patiënten iets in beweging kunnen brengen door openlijk over hun lot en hun onverwoestbare levenswil te spreken, blijkt bijvoorbeeld uit het aantal deelnemende landen. Terwijl de eerste Dag van de Zeldzame Ziekten in 2008 slechts in 18 landen werd georganiseerd, namen er in 2024 al meer dan 100 landen aan deel.

Hoe kunt u mensen met zeldzame ziekten helpen en ondersteunen?

Hebt u familieleden of vrienden die aan zeldzame ziekten lijden en wilt u hen meer ondersteunen? Alleen al de bereidheid om de bijzondere omstandigheden van de betrokkenen te begrijpen en daarop in te spelen, kan veel betekenen.

Het gevoel van isolement is een van de grootste psychische problemen waarmee mensen met zeldzame ziekten te maken krijgen. Toon dus begrip en laat de betrokkene uitleggen met welke uitdagingen die dagelijks te maken heeft.

Geduldig luisteren en oprechte empathie kunnen deze mensen enorm helpen, omdat ze zich daardoor minder alleen voelen. Toon begrip voor het feit dat uw vrienden, familieleden of kennissen niet kunnen leven zoals een groot deel van de gezonde bevolking.

Bied uw hulp aan bij boodschappen doen en huishoudelijke taken, en neem vooral lichamelijk inspannend werk zoals schoonmaken of de was doen over. Als u over de nodige expertise beschikt, kunt u ervoor zorgen dat de woonruimte toegankelijk en veilig wordt ingericht. Dat kan zo eenvoudig zijn als het plaatsen van handgrepen in de badkamer of het neerleggen van antislipmatten.

Natuurlijk moeten zieken altijd worden aangemoedigd om zo veel mogelijk zelf te doen, zodat ze zelfstandig aan het leven kunnen blijven deelnemen - met voldoende ondersteuning, omdat er in geval van nood iemand is om te helpen.

Probeer ervoor te zorgen dat mensen met zeldzame ziekten kunnen blijven deelnemen aan het sociale leven, iets wat voor hen zo moeilijk is geworden.

Houd ze gezelschap en neem ze mee op uitstapjes. Dat kunnen wandelingen in het park zijn, bezoekjes aan familie en vrienden of activiteiten in de veilige omgeving van hun eigen huis. Speel gezelschapsspelletjes, kook samen of kijk samen films.

Ook bij zeldzame ziekten is ondersteuning bij de verzorging denkbaar. Dit kan betekenen dat u erop let dat medicijnen correct en regelmatig worden ingenomen, of dat u de betrokkenen begeleidt naar doktersafspraken of therapiesessies.

Soms kunt u zelfs samen thuis of in een praktijk de nodige fysiotherapieoefeningen doen, of daar op zijn minst bij helpen. Fysiotherapie en ergotherapie spelen een belangrijke rol bij de behandeling van veel zeldzame aandoeningen.

  • Bij hereditaire spastische paraplegie (HSP) worden bijvoorbeeld regelmatig rustige rekoefeningen gedaan om de beweeglijkheid te verbeteren en de spierstijfheid te verminderen. Warmtekompressen of warme baden kunnen spierspanning verlichten.
  • Bij het Ehlers-Danlos-syndroom (EDS) kunnen rustige sporten met minimale belasting, zoals zwemmen of yoga, helpen om de spieren te versterken zonder de gewrichten en pezen te belasten.
  • Ook het Guillain-Barré-syndroom (GBS) vereist zo vroeg mogelijk ergo- en fysiotherapie om de spierfuncties na een ziekte te herstellen. In veel gevallen wordt ook ademhalingstherapie ingezet, omdat GBS de ademhalingsspieren negatief kan beïnvloeden.
  • Bij de ziekte van Friedreich worden coördinatieoefeningen ingezet om het evenwicht en de fijne motoriek van de patiënten te verbeteren.

Natuurlijk is het altijd belangrijk dat de persoon met de zeldzame ziekte zich prettig voelt bij de mate van aandacht en hulp. De sleutel tot geslaagde ondersteuning is het vinden van een balans tussen hulp bij zelfhulp en passende hulp van buitenaf, om de zelfstandigheid en levenskwaliteit van de betrokkenen te versterken.

Hulpmiddelen die het dagelijks leven bij sommige zeldzame ziekten vergemakkelijken

Bij veel zeldzame ziekten is het nodig om bepaalde orthopedische producten zoals rollators, rolstoelen of loophulpmiddelen te kopen om zo goed mogelijk aan het dagelijks leven te kunnen deelnemen. Bij alle chronische aandoeningen die het bewegingsapparaat, de lichaamskracht of de coördinatie aantasten, kunnen geschikte loophulpmiddelen het leven van de betrokkenen merkbaar verbeteren. Loophulpmiddelen zoals krukken of looprekken zijn essentiële hulpmiddelen die stabiliteit bieden, helpen pijn en inspanning te verminderen en in het algemeen een actiever, zelfstandiger leven mogelijk maken.

Hier enkele concrete voorbeelden van waarom het kopen van loophulpmiddelen zinvol kan zijn:

  • Bij hereditaire spastische paraplegie (HSP) worden de benen steeds stijver en zwakker. Loophulpmiddelen helpen het evenwicht te bewaren en vallen te voorkomen. Afhankelijk van de ernst van de ziekte kunnen wandelstokken, krukken of rollators ertoe bijdragen dat mensen langer zonder rolstoel kunnen.
  • Bij de hypermobiele vorm van het Ehlers-Danlos-syndroom (EDS) leiden overbeweeglijke gewrichten tot instabiliteit en pijn. Rollators of wandelstokken ontlasten de gewrichten doordat ze een deel van het lichaamsgewicht dragen en helpen zo blessures voorkomen.
  • Bij het Guillain-Barré-syndroom (GBS) worden rollators of looprekken vaak tijdelijk tijdens de revalidatie gebruikt om acute spierzwakte op te vangen.
  • Mensen met Friedreich-ataxie kunnen loophulpmiddelen kopen om, ondanks toenemende coördinatieproblemen, langer zelfstandig te kunnen lopen.
  • Bij multiple systeematrofie (MSA) dreigt het motorische controlevermogen snel verloren te gaan. Vooral rollators met comfortabele zitvlakken bieden dan veiligheid en gelegenheid om uit te rusten.
  • Bij de brozebottenziekte osteogenesis imperfecta ontlasten krukken of een loopwagen de benen en helpen ze vallen te voorkomen.

Kort samengevat verbeteren geschikte loophulpmiddelen het leven van mensen met zeldzame ziekten als volgt:

  • Loophulpmiddelen bieden meer onafhankelijkheid, omdat ze mensen helpen hun dagelijkse leven zelfstandig aan te kunnen.
  • Geschikte orthopedische producten kunnen bijdragen aan pijnvermindering, omdat ze de belasting van verzwakte spieren en gewrichten verminderen.
  • Krukken helpen vallen voorkomen en verkleinen het risico op verwondingen.
  • Loophulpmiddelen bevorderen de sociale participatie, omdat mensen zich daardoor weer actief in het openbare leven kunnen bewegen.
  • Door de mobiliteit te behouden, kan de noodzaak van een rolstoel soms worden uitgesteld. Maar natuurlijk is ook met moderne, lichte rolstoelen actieve deelname aan het dagelijks leven mogelijk.

We wensen iedereen die lijdt aan een zeldzame ziekte, vandaag en alle dagen daarna, veel kracht toe om door te gaan en zich nooit uit het veld te laten slaan. Elk jaar neemt de wereldwijde aandacht toe en groeit de bereidheid om te investeren in het onderzoek naar en de behandeling van de zeldzaamste ziekten. Jullie zijn ‘zeldzaam’, maar jullie zijn niet alleen!


Over Matthias Protzel

Matthias Protzel schrijft voor de Medicalcorner24-gids onderbouwde artikelen over gezondheid, geneeskunde en zorg. Met zijn achtergrond in de hulpverlening en jarenlange ervaring als vakjournalist weet hij complexe onderwerpen begrijpelijk samen te vatten en draagt hij bij aan ons doel om hoogwaardige en praktijkgerichte content te bieden.