Allergieën - van hooikoorts tot hyposensibilisatie

Een allergie zorgt ervoor dat het immuunsysteem reageert op stoffen die eigenlijk onschadelijk zijn en waarmee we in contact komen. Wie kent de typische hooikoorts niet, die zich bij het inademen van bloesempollen uit in symptomen zoals niezen, hoesten of zwelling van de luchtwegen?

Allerlei stoffen - zogenaamde allergenen - zoals pollen, dierenharen, huisstof, bepaalde voedingsmiddelen of medicijnen kunnen allergische reacties veroorzaken. De meeste allergieën uiten zich in eerder vervelende symptomen, maar soms kunnen ook ernstige onmiddellijke reacties optreden die een levensbedreigende anafylactische shock veroorzaken.

Inhoud

• Wat is de oorzaak van allergieën?
• Welke soorten allergieën zijn er?
• De verschillende soorten allergieën
• Wat zijn de meest voorkomende allergieën?
• Hoe herken ik een allergie?
• Zijn allergieën te genezen?
• Kan een allergie vanzelf verdwijnen?
• Conclusie

De kans om minstens één allergie te hebbenis groot. Uit een onderzoek van Statista Research uit 2022 bleek dat ruim een derde van alle vrouwen (34 procent) en meer dan een kwart van de mannen (27 procent) in Duitsland klaagde over allergische reacties.

In heel Europa geldt ongeveer 30 procent van de bevolking als „allergisch”, waarbij het aantal, het type en de ernst van de allergieën sterk verschillen van persoon tot persoon. Terwijl seizoensgebonden allergieën, zoals allergieën voor pollen en grassen, jaarlijks slechts een paar maanden voor problemen zorgen, kunnen allergieën die het hele jaar door voorkomen, zoals huisstofallergie, op elk moment worden uitgelokt.

Een allergietest kan de meeste allergieën eenvoudig aantonen. Onderzoek naar de oorzaken van allergieën vordert daarentegen slechts langzaam. Er zijn inmiddels wel medicijnen beschikbaar tegen allergische reacties.

Met hyposensibilisatie kunnen sommige allergieën worden verminderd of beheersbaar worden gemaakt. In dit artikel vindt u de actuele kennis over allergieën en leest u meer over verschillende allergieën, mogelijke oorzaken, gevolgen en behandelmogelijkheden.

Wat is de oorzaak van allergieën?

Allergieën kunnen verschillende oorzaken hebben. Eén ding vooraf: het lijkt erop dat het aantal mensen met een allergie vooral in de westerse wereld gestaag toeneemt. Uit medische gegevens uit de eerste jaren na de hereniging blijkt dat hooikoorts in de nieuwe deelstaten naar verhouding slechts half zoveel mensen trof als in de oude deelstaten.

Slechts tien jaar later was het aantal gevallen in Oost en West vrijwel gelijk. In de afgelopen decennia nam het aantal allergieën in alle westerse industrielanden toe, terwijl het bijvoorbeeld in India, China of de Balkan vrijwel gelijk bleef. Een van de belangrijkste hypothesen over mogelijke oorzaken van allergieën richt zich daarom op de individuele leefomstandigheden.

De zogenaamde hygiënehypothese stelt dat een gebrek aan prikkeling van het immuunsysteem - vooral op jonge leeftijd - kan leiden tot het ontstaan van allergieën. Eenvoudig gezegd spelen kinderen in westerse landen niet genoeg ‘in het vuil’. Daardoor hebben ze onvoldoende contact met verschillende bacteriën die de T-helpercellen van het immuunsysteem ‘trainen’.

Als gevolg daarvan zouden T-helpercellen later in het leven onschadelijke stoffen verwarren met bedreigende stoffen en overeenkomstige immuunreacties opwekken. Volgens deze hypothese verkleint het de kans op allergieën om op te groeien in een natuurlijke omgeving, met veel contact met dieren en planten, en als kind verschillende ziektes te doorstaan.

Er wordt onderscheid gemaakt tussen seizoensgebonden allergieën en allergieën die het hele jaar door voorkomen. Vooral van de lente tot de herfst komen er veel pollen en grassen in de lucht. Sommige pollensoorten zweven zelfs tot ver in november rond. De moeilijkste periode voor mensen met seizoensgebonden hooikoorts is echter de lente en de zomer.

Allergieën die het hele jaar door voorkomen, zijn allergieën die er „altijd zijn”, want allergenen zoals huisstof, nikkel, latex of pinda's kunnen in elk seizoen een allergie veroorzaken. Een zonneallergie is in de winter vaak minder hevig, omdat minder huid aan de zon wordt blootgesteld en de uv-index in de wintermaanden lager is.

Er wordt gesproken van een kruisallergie wanneer symptomen van een bestaande pollenallergie optreden na het eten van bepaalde voedingsmiddelen. Bijna twee derde van de mensen met een pollenallergie heeft in meer of mindere mate last van een kruisallergie.

Het bekendste voorbeeld is waarschijnlijk de combinatie van appel en berk. Het allergeen van berkenpollen lijkt zo sterk op de allergieveroorzaker in appels dat de stoffen door het immuunsysteem op dezelfde manier worden behandeld. Als een kruisallergie ernstig is, moeten patiënten mogelijk onder begeleiding van een arts hun eetgewoonten aanpassen.

Auto-immuunziekten

Auto-immuunziekten zijn bijzonder verraderlijk, want ze zorgen ervoor dat het immuunsysteem cellen en weefsels van het eigen lichaam aanvalt. Een bekend voorbeeld is lupus, dat zich uit in chronische ontstekingen van het bindweefsel, de gewrichten en verschillende organen. De diagnose en behandeling van auto-immuunziekten stellen artsen voor grote uitdagingen.

Mogelijke oorzaken zijn onder meer virusziekten, de gevolgen van bacteriële infecties of de overproductie van witte bloedcellen. Sommige patiënten moeten hun hele leven medicijnen gebruiken om het immuunsysteem te onderdrukken. In andere gevallen lijken auto-immuunziekten vanzelf te genezen en verdwijnen ze weer.

De verschillende soorten allergieën

Het mechanisme waardoor allergieën in het lichaam worden veroorzaakt, verloopt niet altijd hetzelfde. Er zijn ook verschillen in de manier waarop allergenen het lichaam binnendringen en in de tijd die verstrijkt voordat de eerste symptomen optreden. Daarom worden allergieën in de geneeskunde ingedeeld in vier verschillende ‘allergietypen’ .

• Type 1-allergie: Type 1 wordt ook wel het ‘directe type’ genoemd, omdat allergische reacties hierbij onmiddellijk of na enkele minuten optreden - uiterlijk na een halfuur. Typische symptomen van een type 1-allergie zijn huiduitslag, jeuk, zwellingen, niezen of hoesten. In ernstige gevallen kunnen kortademigheid of anafylaxie optreden - onmiddellijke spoedzorg kan dan levensreddend zijn. Naast pollen, stof en dierenharen behoren ook insectensteken tot de oorzaken van het directe type.

• Type 2-allergie: Zes tot twaalf uur na contact met het allergeen wordt het immuunsysteem actief bij type 2-allergie. Dit type wordt ook wel het ‘cytotoxische type’ genoemd, omdat er speciale antistoffen worden gevormd om lichaamsvreemde structuren te vernietigen, maar daarbij ook lichaamseigen weefsel aanvallen. Dit type allergie komt vaak voor in verband met bloedtransfusies.

• Type 3-allergie: Het zogenaamde ‘immuuncomplex-type’ wordt eveneens na zes tot twaalf uur merkbaar. Daarbij verbinden allergenen zich met antistoffen tot de immuuncomplexen waaraan dit type zijn naam ontleent. Zodra deze door fagocyten worden opgenomen, komen enzymen vrij die het omliggende weefsel irriteren en beschadigen. Type 3-allergie leidt vaak tot ontstekingsziekten van de bloedvaten.

• Type 4-allergie: Als allergische symptomen pas na minstens twaalf uur optreden, gaat het waarschijnlijk om type 4, het ‘late type’. Dit type, dat vertraagd optreedt, manifesteert zich soms zelfs pas na dagen en kan dan nog een tijdje actief blijven, ook als er geen allergeen meer aanwezig is. Een nikkelallergie treedt bijvoorbeeld meestal pas op als laat type.

Wat zijn de meest voorkomende allergieën?

De meest voorkomende allergieën worden vaak veroorzaakt door stoffen waaraan we ons in het dagelijks leven nauwelijks kunnen onttrekken. Lichte vormen zijn vaak niet meteen als allergie te herkennen, want iedereen niest wel als er genoeg stof of stuifmeel in de neus terechtkomt.

Pas wanneer allergische reacties verder gaan dan een normale prikkelreactie, merken de meeste mensen dat ze allergisch zijn. Andere allergieën zijn aan de hand van hun symptomen snel te herkennen. Omdat tegenwoordig al veel mensen weten dat allergieën bestaan, worden de eerste allergietests vaak al op jonge leeftijd uitgevoerd.

Hier volgt een overzicht van enkele van de meest voorkomende allergieën:

• Hooikoorts: Achter de veelvoorkomende hooikoorts gaan pollenallergieën schuil. Allerlei planten verspreiden hun pollen om elkaar te bestuiven. De pollen zweven als minuscule deeltjes door de lucht – als ze worden ingeademd, kunnen de eiwitten die ze bevatten allergische reacties veroorzaken. Typische symptomen van een pollenallergie zijn niezen, een jeukende en lopende neus of tranende ogen. In ernstigere gevallen kunnen ook hoofdpijn of zelfs ademnood optreden, met mogelijk de ontwikkeling van allergisch astma. Er wordt vermoed dat factoren als roken, passief roken of luchtvervuiling het ontstaan van pollenallergieën bevorderen. In Midden-Europa wordt hooikoorts vooral veroorzaakt door de volgende pollen: els en hazelaar van januari tot maart, es en berk van april tot de zomer, bijvoet van augustus tot de herfst en graspollen van het late voorjaar tot in de herfst. Lees meer in de blogpost over hooikoorts.

• Huisstofallergie: Stof nestelt zich in elk huis en is vrijwel onvermijdelijk. Maar stof zelf veroorzaakt hooguit lichte irritatie van de luchtwegen – een huisstofallergie is daarentegen een reactie op stoffen in de uitwerpselen van mijten. Deze deels microscopisch kleine spinachtigen zitten praktisch overal – ze leven in tapijten, gordijnen, beddengoed, enz. De allergie uit zich in verkoudheidsachtige symptomen en soms ook in irritatie van de ogen. Huisstofallergieën zijn zelden ernstig en eerder vervelend dan gevaarlijk. Toch kan zich in sommige gevallen ook astma ontwikkelen. In zeldzame gevallen zijn kruisallergieën bekend bij het eten van schaaldieren. Gewone huishoudelijke hygiëne is meestal voldoende om de hoeveelheid stof en daarmee ook de allergenen op een aanvaardbaar niveau te houden. Het is aan te raden veel met een vochtige doek te reinigen, zodat er tijdens het schoonmaken niet onnodig stof opwervelt. Lees meer in onze blogpost over huisstofallergie.

• Allergie voor dierenharen: Ook hier is de naam van de allergie enigszins misleidend, want niet de haren van populaire huisdieren zoals honden of katten veroorzaken problemen. De allergieën worden in werkelijkheid veroorzaakt door bepaalde eiwitten in het speeksel van de dieren. Tijdens het verzorgen van hun vacht komen de eiwitten in de haren terecht en via uitgevallen haren verspreiden ze zich door het hele huis. Daar kunnen de allergenen nog lang in de lucht blijven zweven, omdat het om piepkleine deeltjes gaat. „Allergieën voor dierenharen” worden het vaakst veroorzaakt door katten, op korte afstand gevolgd door honden. Mensen met een kattenallergie zijn meestal allergisch voor alle kattenrassen, al zijn er rassen waarvan het speeksel minder allergenen bevat. Mensen met een hondenallergie zijn soms alleen allergisch voor bepaalde rassen. De symptomen lijken vaak op die van een verkoudheid; gezwollen en tranende ogen zijn ook typerend. Regelmatig schoonmaken van ruimtes waar dieren vaak komen en het installeren van luchtreinigers kunnen helpen de hoeveelheid allergenen te verminderen. Lees meer in ons artikel over allergie voor dierenharen.

• Allergie voor de zon: Als er één of twee dagen na blootstelling aan de zon galbulten, blaasjes of jeukende uitslag ontstaan, is er vermoedelijk sprake van overgevoeligheid voor uv-straling. In technische zin is „polymorfe lichtermatose” geen allergie. De precieze oorzaken zijn nog onbekend, maar deze overreactie treedt vaak op wanneer de huid na de wintermaanden weer vaker aan zonlicht wordt blootgesteld en neemt daarna weer af. Wie gevoelig is voor ernstige vormen, kan het beste medisch advies inwinnen – soms kan de huid met lichttherapie geleidelijk weer aan uv-licht wennen. Lees meer in het blogartikel over zonneallergie.

• Contactallergieën: Deze allergieën kunnen erg verraderlijk zijn, omdat de symptomen vaak pas na twaalf uur, en soms zelfs pas dagen na contact met de uitlokkende stof optreden. Veruit de meest voorkomende oorzaak van een contactallergie is het metaal nikkel. Mensen met deze allergie kunnen soms geen nikkelhoudende sieraden dragen of moeten erop letten dat hun huid niet in contact komt met metalen knopen. Bij een allergische reactie vertoont de contactplek roodheid, zwelling of galbulten. In ernstige gevallen ontstaan er vochtige blaasjes of, in het ergste geval, chronisch contacteczeem met verhoorning en littekenvorming. Omdat de reactie zo laat optreedt, kunnen de symptomen soms al bij de eerste reactie heftig zijn. Zodra de oorzaak is vastgesteld, kan die worden vermeden en blijven de betrokkenen symptoomvrij. Desensibilisatie, zoals bij andere allergieën, is tot nu toe niet mogelijk. Lees meer in ons blogartikel over contactallergieën.

• Voedselallergieën: Ze komen zeer vaak voor en bestaan in allerlei vormen en varianten. Een voedselallergie kan symptomen veroorzaken zoals gezwollen of tintelende slijmvliezen in de mond, een opgeblazen gevoel, buikpijn of netelroos. In sommige zeldzame gevallen kan echter ook een levensbedreigende anafylactische shock optreden - pinda-allergie geldt hierbij als een typische oorzaak. Terwijl sommige voedselallergieën zich onmiddellijk manifesteren, behoren andere tot het late type, wat de diagnose ervan aanzienlijk bemoeilijkt. Ernstige voedselallergieën komen gelukkig zelden voor. Lees meer in het blogartikel over voedselallergieën.

• Glutenallergie: Een andere informele term die vaak als overkoepelende benaming wordt gebruikt voor intoleranties voor tarwe of voor het kleefeiwit gluten, dat in verschillende graansoorten voorkomt. De symptomen, die kunnen variëren van een opgeblazen gevoel tot ernstige diarree, kunnen wijzen op een tarwe-intolerantie of coeliakie. Ernstige diarree wijst op coeliakie - een auto-immuunziekte van het slijmvlies van de dunne darm. Symptomen na het eten van voedingsmiddelen met tarwe of andere granen moeten door een arts worden onderzocht.

• Allergie voor insectensteken: Een allergie voor insectengif kan bij wespen- of bijensteken ernstige, soms zelfs levensbedreigende directe reacties veroorzaken. Vooral steken in de hals- en mondstreek, of zelfs in de mond of keel, zijn gevaarlijk. De zwellingen die ontstaan zijn zelfs voor niet-allergische mensen gevaarlijk – bij een allergie voor insectengif is de zwelling zo ernstig dat er acuut levensgevaar dreigt. Krampen, diarree, braken en hartkloppingen kunnen andere symptomen van een allergie voor insectensteken zijn. Lees meer in de blogpost over allergieën voor insectensteken.

• Medicijnallergieën: Medicijnen bevatten vaak allerlei werkzame stoffen en andere bestanddelen. Sommige daarvan kunnen soms allergieën veroorzaken. Allergische reacties treden vaak direct na inname van het middel op, maar kunnen ook pas uren of dagen later optreden. Door de vele mogelijke oorzaken kan het lastig zijn een medicijnallergie vast te stellen. Relatief vaak voorkomende en bekende allergieën zijn bijvoorbeeld die voor bestanddelen van bepaalde antibiotica of voor acetylsalicylzuur (ASA), dat in aspirine zit. Bij een medicijnallergie moet de betreffende stof altijd worden vermeden. Hyposensibilisatie is niet mogelijk. Lees meer in de blogpost over medicijnallergieën.

• Lactose-intolerantie: Een daadwerkelijke allergie voor lactose is uiterst zeldzaam. Wie geen koemelk verdraagt, heeft meestal lactose-intolerantie. Lactose is een suiker die ook voorkomt in menselijke moedermelk. Een gezonde spijsvertering splitst lactose in de dunne darm op in glucose en galactose – bij intolerantie wordt lactose niet goed verteerd en pas in de dikke darm afgebroken. Daarbij ontstaan typische symptomen zoals een opgeblazen gevoel, een vol gevoel, krampen of diarree. Bij ernstige lactose-intolerantie is een verandering van voedingspatroon onder begeleiding van een arts nodig. Het is echter niet levensbedreigend.

Hoe herken ik een allergie?

Als u vaak  symptomen zoals tranende ogen, jeuk, niezen, huiduitslag of galbulten krijgt, kan een allergie de oorzaak zijn. De oorzaak is niet altijd meteen duidelijk – de kleinste pollen- of stofdeeltjes zijn onzichtbaar voor het menselijk oog. Andere allergieën uiten zich pas na enkele uren, waardoor het lastiger is om de oorzaak te achterhalen.

Probeer u te herinneren of de symptomen zijn opgetreden in verband met een voedingsmiddel, het gebruik van een medicijn of een insectensteek, en hoe lang het duurde voordat de symptomen begonnen. Als u medisch advies zoekt, zal men u daar onder andere naar vragen.

U krijgt alleen betrouwbaar inzicht in allergieën als u een allergietest laat doen. Raadpleeg de arts die u vertrouwt – veel huisartsen of dermatologen zijn ook allergologen.

In de meeste gevallen wordt hiervoor een huidtest uitgevoerd. De standaardmethode is de zogenaamde priktest. Daarbij worden allergenen in een neutrale vloeistof op de huid gedruppeld. Met een fijne naald wordt door de druppels heen in de bovenste huidlaag geprikt, zodat een kleine hoeveelheid allergeen in de huid kan binnendringen.

Als de betreffende plek in de daaropvolgende minuten opzwelt, is er sprake van een allergie. Met deze methode kunnen talrijke allergieën en de ernst ervan tegelijk worden getest – meestal op de huid van de rug.

Een vergelijkbare methode is de epicutane test – hierbij worden echter aluminiumplaatjes op de huid aangebracht die vooraf zijn ingesmeerd met een mengsel van allergenen en vaseline. Deze methode wordt gebruikt om contactallergieën vast te stellen.

Omdat deze allergieën van het late type zijn, moeten de aluminiumpleisters vaak meerdere dagen worden gedragen. Soms worden ook bloedtests of provocatietests, waarbij het allergeen wordt ingeademd, gebruikt om een allergie vast te stellen.

Zijn allergieën te genezen?

Volgens de huidige stand van de wetenschap zijn allergieën niet te genezen. Meestal kunnen ze echter wel worden behandeld en in sommige gevallen zo ver worden onderdrukt dat ze nog maar weinig of geen klachten veroorzaken. In ernstige, levensbedreigende gevallen kan de immuunrespons van het lichaam met speciale medicijnen worden onderdrukt.

Natuurlijk kunnen zulke behandelingen gepaard gaan met andere bijwerkingen. Indien mogelijk verdient het de voorkeur om de allergiebron volledig te vermijden. Als dat niet mogelijk of wenselijk is – bijvoorbeeld omdat u geen afstand wilt doen van uw huisdier – biedt hyposensibilisatie de beste kans op succes.

Bij hyposensibilisatie krijgen patiënten gericht kleine hoeveelheden van het allergeen toegediend. De behandeling begint met een extreem lage dosis, die gedurende weken en maanden stapsgewijs wordt verhoogd. Door voortdurend in contact te komen met kleine hoeveelheden van de allergieveroorzaker kan het immuunsysteem geleidelijk aan het allergeen wennen. Dit wordt immunologische tolerantie genoemd.

Met deze behandelmethode zijn al zeer goede resultaten bereikt. Allergieklachten kunnen betrouwbaar worden verminderd en niet zelden zijn de symptomen na de behandeling zelfs volledig verdwenen. Hyposensibilisatie kan worden toegepast tegen allergieën van het directe type, bijvoorbeeld tegen pollen-, stof- of dierenhaarallergieën.

Kan een allergie vanzelf verdwijnen?

Er zijn gevallen gemeld waarin allergieën zonder aanwijsbare reden zouden zijn verdwenen. Deze gevallen zijn echter zeldzaam en de redenen voor de vermeende genezing zijn onduidelijk. Wel is bekend dat allergieën in de loop van het leven vaak minder ernstig worden. Dit komt waarschijnlijk vooral doordat het immuunsysteem op jongere leeftijd vaak sneller en heftiger reageert.

Omdat men in het dagelijks leven veel allergenen niet volledig kan vermijden, speelt waarschijnlijk ook een vorm van „passieve desensibilisatie” een rol bij het afnemen van allergieën. Dit geldt vooral voor „veelvoorkomende allergieën”, zoals pollen-, stof- of dierenhaarallergieën.

Conclusie

Allergieën maken deel uit van ons leven en in de meeste gevallen valt ermee te leven. Vooral hyposensibilisatie heeft al veel mensen geholpen. Als u een allergie met ernstige symptomen hebt, moet u er beslist niet op rekenen dat deze vanzelf minder wordt of spontaan geneest.

Vraag medisch advies, want in veel gevallen kan men u helpen. Omdat sommige allergieën ook ernstiger kunnen worden, is het raadzaam om in elk geval een allergietest te laten doen om de ernst van bestaande allergieën te kunnen inschatten.

Onderzoek wijst erop dat een gezonde, actieve levensstijl het meest geschikt is om het ontstaan van allergieën of op zijn minst ernstige vormen ervan tegen te gaan. Vaak hoort men de beroemde uitspraak dat je kinderen „in het vuil moet laten spelen”, want om een gezond immuunsysteem op te bouwen, moet het mogelijke ziekteverwekkers leren kennen.

Of en hoe een allergie zich precies ontwikkelt, verschilt echter van persoon tot persoon. Raadpleeg bij twijfel een allergiepraktijk om uw persoonlijke situatie door medische professionals te laten beoordelen.

We wensen u een fijne zomer, ook met allergieën!