De meeste mensen houden van de zomer, maar als de zomerhitte te intens wordt, dreigen ernstige gezondheids risico's door oververhitting. Vooral ouderen, kleine kinderen en mensen met een zwakke bloedsomloop of een zeer lage bloeddruk lopen risico.
Wie niet wil dat het plezier in het warme seizoen wordt bedorven, moet passende voorzorgsmaatregelen nemen. Daarnaast is het belangrijk om de tekenen van oververhitting tijdig te herkennen – bij uzelf en bij anderen. Vaak gaat het om een geleidelijk proces dat zonder gevolgen kan blijven als het op tijd wordt onderbroken.
De zomer is de tijd voor buitenactiviteiten, of je nu op het strand, in de stad of in het groen bent. Om te voorkomen dat oververhitting uw plezier in het mooie seizoen bederft, hebben we in dit artikel belangrijke informatie verzameld over hitteklachten en beschermende maatregelen tegen de zomerhitte. Via de inhoudsopgave bereikt u het gewenste onderwerp met één muisklik.

Hoe reageert het lichaam op hitte en oververhitting?
Tot op zekere hoogte is zomerse warmte goed voor ons welzijn. Onze kerntemperatuur ligt rond de 37 graden Celsius. Hoe warmer de lucht om ons heen is, hoe minder calorieën het lichaam hoeft te verbruiken om deze temperatuur op peil te houden.
In een warme omgeving kan het lichaam ontspannen. Maar de kerntemperatuur van het lichaam moet zo constant mogelijk blijven. Als de omgevingstemperatuur zo hoog is dat het lichaam te weinig warmte kan afvoeren, begint het organisme op te warmen. Een stijging van de lichaamstemperatuur met meer dan 0,5 graad kan al tot gezondheidsproblemen leiden als deze langere tijd aanhoudt.
Vanaf 42 graden wordt het levensbedreigend. Daarom is hoge koorts ook zo gevaarlijk. Het menselijk lichaam beschikt over verschillende mechanismen om oververhitting te voorkomen.
De huid is ons grootste orgaan en onze beschermlaag tegen allerlei bedreigingen. Ze is ook ons hitteschild en van het grootste belang voor de warmteregulatie. Zodra het warm wordt, verwijden de bloedvaten zich en stroomt het bloed sterker naar de huid. Zo kan het lichaam sneller warmte afvoeren.
Tegelijkertijd daalt de bloeddruk echter en neemt de belasting van hart en bloedsomloop toe, omdat die harder moeten werken. De lichamelijke prestaties nemen duidelijk af. Mensen met een van nature lage bloeddruk voelen zich op warme dagen vaak erg slap en uitgeput.
De tweede belangrijke lichaamsreactie om de temperatuur te verlagen is zweten. De huid is bezaaid met talloze zweetklieren, die een waterige afscheiding afgeven zodra de kerntemperatuur van het lichaam stijgt. Op het huidoppervlak verdampt het zweet, wat voor effectieve verkoeling zorgt.
Maar zweten heeft ook een keerzijde: het lichaam verliest daardoor veel water en scheidt elektrolyten zoals natrium, kalium of magnesium uit, die nodig zijn voor belangrijke lichaamsfuncties. Daarom is het belangrijk om voldoende te drinken om het vochtverlies aan te vullen. In Duitsland kan leidingwater doorgaans zonder zorgen worden gedronken – de zuiverheid ervan wordt streng gecontroleerd en het bevat ook talrijke elektrolyten.
Lichamelijke activiteit produceert ook warmte en veroorzaakt zweten. Wie in een warme omgeving werkt of op warme dagen sport, moet er extra op letten niet oververhit te raken. De luchtvochtigheid speelt daarbij een belangrijke rol, want als de omgevingslucht al te veel water bevat, kan het zweet niet meer verdampen.
De lucht kan gewoon geen water meer opnemen. Toch blijft het lichaam zweet produceren – er dreigt oververhitting in combinatie met uitdroging. Daarom voelen 30 graden in de schaduw bij droge lucht niet zo heet aan als 30 graden bij een hoge luchtvochtigheid. Droge hitte is dus beter te verdragen – toch moet het vochtverlies worden aangevuld.

Oververhitting – typische klachten door zomerse hitte
Als de lichaamseigen koelmechanismen niet volstaan om de omgevingstemperatuur te compenseren, warmt het lichaam steeds verder op. De belasting van hart en bloedsomloop en het verlies van water en elektrolyten hebben ook gevolgen voor andere organen. De nieren, die de water- en elektrolytenbalans reguleren, worden direct getroffen.
Ook onze hersenen zijn afhankelijk van een ononderbroken toevoer van vocht en voedingsstoffen om te functioneren. Oververhitting kan daarom heel snel invloed hebben op het bewustzijn. Soms merken mensen daardoor niet op tijd dat ze oververhit raken en zijn ze vervolgens aangewezen op hulp van anderen.
Hulpverleners moeten op hun beurt de symptomen van oververhitting kunnen herkennen en deze van andere noodsituaties kunnen onderscheiden. Grote hitte kan verschillende klachten veroorzaken – oververhitting kondigt zich aan met bepaalde symptomen. Wie deze kent, kan tijdig ingrijpen voordat de kerntemperatuur van het lichaam een kritieke waarde overschrijdt. Hieronder leest u over enkele typische klachten en gevaren, die worden veroorzaakt door (zomer)hitte:
- Uitdroging: Als het lichaam niet voldoende vocht binnenkrijgt, begint het uit te drogen. Uitdroging kan dus bij elke temperatuur optreden. De zogenoemde exsiccosis treedt echter bijzonder snel op als het lichaam veel zweet. Een volwassene heeft minstens twee liter water per dag nodig – bij hitte of lichamelijke inspanning gerust ook het dubbele. Watertekort uit zich in droge slijmvliezen in de mond, een ‘plakkende’ tong aan het gehemelte en een sterk dorstgevoel. Daar komen hoofdpijn en vermoeidheid bij, die steeds erger worden. Naarmate de uitdroging toeneemt, raakt het bewustzijn vertroebeld en kunnen er krampen optreden. Naast voldoende vochtinname helpt ook het eten van waterrijke voeding om op warme dagen gehydrateerd te blijven.
- Uitputting: Grote hitte vraagt veel van het lichaam – de bloedvaten zetten uit en het vochtverlies door zweten zorgt ervoor dat de bloeddruk daalt. Elke inspanning valt zwaar, mensen krijgen dorst, hebben vaak een hoge hartslag en ademen snel maar oppervlakkig. Daar komen misselijkheid en duizeligheid bij. Het is dringend noodzakelijk om uit de zon te gaan en een koele, schaduwrijke plek op te zoeken. Drinken en afkoelen is nu belangrijk. Als de zwakte langere tijd aanhoudt, moet medische hulp worden ingeschakeld. Hitte-uitputting is een eerste waarschuwingssignaal dat het lichaam oververhit raakt.
- Krampen: De spieren hebben de elektrolyten nodig die met het zweet worden uitgescheiden om goed te functioneren. Als reactie op oververhitting en vochtverlies krijgen de spieren zogenoemde hittekrampen. Bij inspanning treden de krampen vooral op in de benen of armen. Ook hier is het raadzaam om onmiddellijk alle inspanning te vermijden en op een koele plek tot rust te komen. Koudesprays of coldpacks kunnen de verkrampte spier aan de buitenkant koelen en verlichting bieden. Belangrijker is echter om geen inspanning meer te leveren en veel te drinken.
- Hittecollaps: Als de bloeddruk door de hitte te sterk daalt, spreekt men van een hittecollaps. Door de verminderde bloedtoevoer en het verlies van elektrolyten door het zweten worden de hersenen en andere belangrijke organen aangetast. Een sterk gevoel van zwakte, misselijkheid, hoofdpijn en duizeligheid kondigen de collaps aan. Als een gevoel van extreme hitte en een rode huid plotseling plaatsmaken voor bleekheid en koud zweet, is bewusteloosheid nabij. Schakel onmiddellijk de hulpdiensten in! Eerste hulpverleners moeten de betrokkene naar een koele, schaduwrijke plek brengen en hem of haar in de shockhouding leggen, met de benen omhoog. Bij oudere of verzwakte mensen en kleine kinderen kan een collaps veel sneller optreden dan bij gezonde jongvolwassenen of volwassenen van middelbare leeftijd. Bij een hittecollaps ligt de lichaamstemperatuur overigens meestal nog ruim onder de 40 graden Celsius.
- Hitteberoerte: Zodra de kerntemperatuur van het lichaam binnen korte tijd oploopt tot boven de 40 graden, dreigt een hitteberoerte. Door de hitteopbouw begint de hersenen op te zwellen – een acuut levensgevaarlijke situatie! Een hitteberoerte treft vaak oudere mensen die te lang onbeschermd in de zon hebben gezeten. Als jongere mensen een hitteberoerte krijgen, hebben ze zich daarvoor vaak lichamelijk ingespannen in de hitte. Een hitteberoerte kan zich geleidelijk ontwikkelen, maar als vochttekort, lichaamstemperatuur en een zwakke bloedsomloop lang genoeg oplopen, kan de situatie binnen enkele minuten kritiek worden. Een verwarde bewustzijnstoestand tot bewusteloosheid, in combinatie met een voelbaar hete, rode huid, zijn typische symptomen. Bel 112 en zorg voor verkoeling. Let op: geef bij een hitteberoerte geen ijskoud water en dompel de betrokkene niet onder in koud water, om een nieuwe temperatuurschok te voorkomen.
- Zonesteek: Een zonesteek lijkt op een hitteberoerte, maar ontwikkelt zich over een langere periode. Het gaat om een prikkeling van de hersenvliezen, die kan leiden tot levensgevaarlijk hersenoedeem. Ook een zonesteek kondigt zich aan met hoofdpijn, hevige krampen en misselijkheid. Ga naar de schaduw, koel af en drink veel water. Een vuurrood hoofd, braken en bewustzijnsstoornissen zijn typische symptomen van een acute zonesteek – zoek nu medische hulp.
- Hitte-uitslag: Als zweet bij een hoge luchtvochtigheid niet kan verdampen of bezwete kleding langere tijd op de huid blijft, ontstaat vaak een jeukende uitslag. Hitte-uitslag wordt veroorzaakt door verstopte zweetporiën en verdwijnt snel weer als de huid koel wordt afgespoeld en een tijdje niet hevig zweet.
- Hitte-oedeem: Als gevolg van grote hitte krijgen sommige mensen vochtophopingen in de lymfevaten. Hierdoor ontstaan zichtbare zwellingen, vooral rond de enkels. Meestal treft dit mensen met een gevoelig lymfestelsel. Hitte-oedeem komt vaak alleen aan het begin van het warme seizoen voor en verdwijnt na verloop van tijd vanzelf.

Hoe blijft u koel en gezond tijdens de zomerhitte?
Probeer indien mogelijk tijdens de heetste uren van de dag niet buiten in de zon te zijn. Op erg warme dagen kunt u uw boodschappen, wandelingen of sportactiviteiten het beste in de vroege ochtend of avond plannen.
Vermijd vooral lichamelijke inspanning in de volle zon. Houd naast de hitte ook rekening met de luchtvochtigheid: op warme, benauwde dagen kan het lichaam zich moeilijker afkoelen door te zweten.
Als u buiten bent, is het aan te raden om loszittende, ruime kleding te dragen. Die zorgt voor een betere ventilatie dan nauwsluitende kleding. Natuurlijke vezels zoals katoen of linnen hebben de voorkeur boven synthetische stoffen, omdat ze meer lucht doorlaten en zweet beter opnemen.
Hoofddeksels zoals strohoeden en andere zomerhoeden zijn erg nuttig, omdat de hoofdhuid eronder aangenaam koel blijft. Uw hoofd beschermen tegen de zon is een van de belangrijkste maatregelen om oververhitting te voorkomen. Ook kinderen die in de zon spelen, moeten petten of zonnehoeden dragen. Let bij warm weer op mogelijke symptomen bij kinderen, die in hun enthousiasme tijdens het spelen vaak vergeten dat ze dorst hebben of oververhit raken.
Waar u verblijft, maakt ook een groot verschil. Dichtbebouwde binnensteden met veel beton en glas en weinig groen veranderen in de zomer in ovens. Planten laten het opgenomen water verdampen en koelen zo hun directe omgeving af.
Bij zomerse hitte is een boswandeling te verkiezen boven een wandeling door het stadscentrum. In de buurt van water is het altijd iets koeler. Zwembaden, zwemmeren en stranden bieden bovendien de mogelijkheid om direct in het water af te koelen. Spring echter nooit oververhit in koud water: de daaropvolgende koudeschok kan het hart overbelasten.
In gebouwen hangt veel af van de isolatie van het huis en de ligging van de ruimtes. Vooral oudere zolderwoningen of woningen met veel glas kunnen flink opwarmen. Ventileer vroeg in de ochtend en 's avonds en houd de ramen gesloten wanneer het het warmst is.
Gordijnen en jaloezieën kunnen veel warmte buitenhouden. Als uw woning desondanks opwarmt, kan het soms beter zijn om voortdurend door te luchten en de lucht bovendien met ventilatoren in beweging te houden.
Het is bijzonder effectief om uw polsen of voeten te koelen. U kunt natte doeken om uw polsen, onderarmen en kuiten wikkelen. Als alternatief of als aanvulling kunt u koud-warmkompressen gebruiken om het verkoelende effect te versterken. Deze met gel gevulde kompressen kunt u voorkoelen in de koelkast of vriezer en ze blijven lang koel.
Gebruik bevroren kompressen echter niet rechtstreeks op de huid, maar gebruik speciale vlieshoezen of andere doeken om bevriezing te voorkomen. U kunt natuurlijk ook warmwaterkruiken met koud water vullen, zodat u ze bij hitte binnenshuis dicht bij uw lichaam kunt houden. koelsprays kunnen ook tijdelijk verlichting bieden.
Een strandwandeling met uw voeten in het water maakt zelfs grote hitte draaglijk. In een oververhit appartement moeten huismiddeltjes het strand of zwemmeer vervangen. Omdat de voeten door hun grote huidoppervlak bijzonder veel warmte afvoeren, is het aan te raden ze in een koel voetenbad te zetten. Als u zittend achter de computer of in de buurt van stopcontacten en elektronica werkt, is het mogelijk veiliger om in plaats daarvan grote koelkompressen onder uw voeten te leggen.
Houd er ook rekening mee dat elk elektrisch apparaat, van de gloeilamp tot de televisie, warmte produceert. Schakel alles uit wat niet absoluut nodig is. Slaap in de koelste kamer die u hebt. Als de luchtvochtigheid niet te hoog is, kunt u uw slaapkamer koelen door een vochtig laken over een droogrek te draperen.
Of zet de pas opgehangen was meteen in de slaapkamer. Zo ontstaat verdampingskoeling waardoor het binnenklimaat aangenamer wordt. Als u airconditioning heeft, kunt u de bovenstaande maatregelen achterwege laten. Let er wel op dat u de airconditioning niet te koud instelt, zodat de hitte u niet overvalt wanneer u het huis verlaat.
Drink voldoende, zodat uw lichaam genoeg vocht en elektrolyten tot zijn beschikking heeft om het verlies door zweten aan te vullen. Vermijd koude dranken, ook al beloven die verkoeling.
Het lichaam kan lauwwarme vloeistoffen beter verwerken als het warm is. Lichte, waterrijke voedingsmiddelen zoals watermeloen of komkommer helpen ook om de vochtbalans op peil te houden. Zware maaltijden verteren kost het lichaam meer moeite. Drink op warme dagen liever geen alcohol.

Hitteval: geparkeerde auto
Geparkeerde auto’s warmen in korte tijd sterk op als ze in de zon staan. Daarvoor is zelfs een buitentemperatuur van net boven de 20 graden al genoeg; dat voelt nog niet eens warm aan. Toch kan de zon de temperatuur in een geparkeerde auto binnen enkele minuten laten oplopen tot saunatemperaturen.
Hoe feller de zon schijnt, hoe sneller en sterker de auto opwarmt - een kiertje van het raam verandert daar niets aan. Laat daarom nooit kinderen, kwetsbare personen of huisdieren achter in een geparkeerde auto! Om de inzittenden te redden van een zonnesteek, mogen omstanders in noodgevallen de autoruiten inslaan.
Mocht u zelf in zo’n situatie terechtkomen, waarschuw dan indien mogelijk eerst de politie en de hulpdiensten en spreek andere omstanders aan. Getuigen kunnen bevestigen dat er daadwerkelijk sprake was van een noodgeval. Als iemand in een oververhitte auto niet meer aanspreekbaar is of niet meer reageert, mag u snel en op eigen initiatief handelen.
Voor dieren gelden strengere regels en getuigen moeten de noodsituatie beslist bevestigen, zodat u niet wordt aangeklaagd voor zaakbeschadiging. Wacht indien mogelijk tot de hulpdiensten arriveren.
Stap indien mogelijk niet meteen in een hete auto. Open eerst een paar minuten de deuren en laat de hitte ontsnappen.
Ook stoelbekleding of het stuur kunnen pijnlijk heet worden. Stoelhoezen of een vochtige handdoek om ze af te nemen kunnen helpen. Het beste is natuurlijk om in de schaduw te parkeren.
Blijf koel en kom goed de zomerhitte door!