Let op, oververhitting: gevaren van zomerhitte

Hoe reageert het lichaam op hitte en oververhitting?

Tot op zekere hoogte is zomerse warmte goed voor het welzijn. Onze kerntemperatuur ligt rond de 37 graden Celsius. Hoe warmer de lucht om ons heen is, hoe minder calorieën het lichaam hoeft te verbruiken om deze temperatuur op peil te houden.

In een warme omgeving kan het lichaam ontspannen. Toch moet de kerntemperatuur van het lichaam zo constant mogelijk blijven. Als de omgevingstemperatuur zo hoog is dat het lichaam te weinig warmte kan afvoeren, begint het organisme op te warmen. Al een stijging van de lichaamstemperatuur met meer dan 0,5 graad kan tot gezondheidscomplicaties leiden als deze langere tijd aanhoudt.

Uiterlijk vanaf 42 graden wordt het levensbedreigend. Daarom is hoge koorts ook zo gevaarlijk. Het menselijk lichaam beschikt over verschillende mechanismen om oververhitting te voorkomen.

De huid is ons grootste orgaan en onze beschermlaag tegen allerlei bedreigingen. Ze is ook ons hitteschild en van groot belang voor de warmteregulatie. Zodra het warm wordt, verwijden de bloedvaten zich en verplaatst de bloedsomloop zich sterker naar de huid. Zo kan het lichaam sneller warmte afvoeren.

Tegelijkertijd daalt de bloeddruk echter en neemt de belasting voor hart en bloedsomloop toe, omdat deze harder moeten werken. De lichamelijke prestaties nemen duidelijk af. Mensen met een van nature lage bloeddruk voelen zich op warme dagen vaak erg slap en uitgeput.

De tweede belangrijke reactie van het lichaam om de temperatuur te verlagen is zweten. De huid is bezaaid met talloze zweetklieren, die een waterhoudend secreet afgeven zodra de kerntemperatuur van het lichaam stijgt. Op het huidoppervlak verdampt het zweet, wat voor effectieve verkoeling zorgt.

Maar zweten heeft ook een keerzijde: het lichaam verliest daardoor veel water en scheidt elektrolyten zoals natrium, kalium en magnesium uit, die nodig zijn voor belangrijke lichaamsfuncties. Daarom is het belangrijk om voldoende te drinken om het waterverlies aan te vullen. In Duitsland kan kraanwater doorgaans zonder zorgen worden gedronken - de zuiverheid ervan wordt streng gecontroleerd en het bevat ook talrijke elektrolyten.

Lichamelijke activiteit produceert eveneens warmte en veroorzaakt zweten. Wie in een warme omgeving werkt of op warme dagen sport, moet er extra op letten niet oververhit te raken. De luchtvochtigheid speelt daarbij een belangrijke rol, want als de omgevingslucht al te veel water bevat, kan het zweet niet meer verdampen.

De lucht neemt eenvoudigweg geen water meer op. Toch blijft het lichaam zweet produceren - er dreigt oververhitting in combinatie met uitdroging. Dit is ook de reden waarom 30 graden in de schaduw bij droge lucht niet zo heet aanvoelt als 30 graden bij een hoge luchtvochtigheid. Droge hitte is dus gemakkelijker te verdragen - toch moet het waterverlies worden aangevuld.

Oververhitting - typische klachten door zomerse hitte

Wanneer de lichaamseigen koelmechanismen niet toereikend zijn om de omgevingstemperatuur te compenseren, warmt het lichaam steeds verder op. De belasting voor hart en bloedsomloop en het verlies van water en elektrolyten hebben ook gevolgen voor andere organen. De nieren, die de water- en elektrolytenbalans reguleren, worden direct getroffen.

Ook onze hersenen zijn afhankelijk van een ononderbroken aanvoer van vocht en voedingsstoffen om te kunnen functioneren. Oververhitting kan daarom zeer snel invloed hebben op het bewustzijn. Soms merken mensen daardoor niet op tijd dat ze oververhit raken en zijn ze vervolgens aangewezen op hulp van anderen.

Eerstehulpverleners moeten op hun beurt in staat zijn de symptomen van oververhitting te herkennen en deze van andere noodsituaties te onderscheiden. Grote hitte kan verschillende klachten veroorzaken - oververhitting kondigt zich aan door bepaalde symptomen. Wie deze kent, kan tijdig ingrijpen voordat de kerntemperatuur van het lichaam een kritieke waarde overschrijdt. Hieronder leest u enkele typische klachten en gevaren die door (zomer)hitte worden veroorzaakt:

• Uitdroging: Als het lichaam niet voldoende vocht krijgt, begint het uit te drogen. Uitdroging kan dus bij alle temperaturen optreden. De zogenaamde exsiccosis ontstaat echter bijzonder snel wanneer het lichaam veel zweet. Een volwassene heeft minimaal twee liter water per dag nodig - bij hitte of lichamelijke inspanning kan dat gerust het dubbele zijn. Een tekort aan water uit zich in droge slijmvliezen in de mond, een „vastplakken” van de tong aan het gehemelte en een sterk dorstgevoel. Hoofdpijn en vermoeidheid komen erbij en nemen toe. Naarmate de uitdroging vordert, raakt het bewustzijn vertroebeld en kunnen krampen optreden. Naast voldoende vochtinname helpt ook het eten van waterrijke voedingsmiddelen om op warme dagen gehydrateerd te blijven.

• Uitputting: Grote hitte belast het lichaam - het verwijden van de bloedvaten en het vochtverlies door zweten laten de bloeddruk dalen. Elke inspanning wordt zwaar, getroffenen hebben dorst, vaak een hoge hartslag en een snelle maar zwakke ademhaling. Daar komen misselijkheid en duizeligheid bij. Het is dringend noodzakelijk om uit de zon te gaan en een koele, schaduwrijke plek op te zoeken. Drinken en afkoelen is nu geboden. Als de zwakte langere tijd aanhoudt, moet medische hulp worden gezocht. Hitte-uitputting is een eerste waarschuwingsteken dat het lichaam oververhit raakt.

• Krampen: De spieren hebben de elektrolyten nodig die met het zweet worden uitgescheiden om goed te functioneren. Op oververhitting en vochtverlies reageren de spieren met zogenaamde hittekrampen. De krampen treden bij inspanning vooral op in de benen of armen. Het is opnieuw aan te raden om onmiddellijk elke inspanning te vermijden en op een koele plek tot rust te komen. Koudesprays of coldpacks kunnen de verkrampte spier van buitenaf koelen en verlichting bieden. Belangrijker is echter om geen inspanning meer te leveren en veel te drinken.

• Hittecollaps: Wanneer de bloeddruk door de hitte te sterk daalt, spreekt men van een hittecollaps. Door de onvoldoende bloedtoevoer en het verlies van elektrolyten door het zweten worden de hersenen en andere belangrijke organen aangetast. Een sterk gevoel van zwakte, misselijkheid, hoofdpijn en duizeligheid kondigen de collaps aan. Wanneer een gevoel van enorme hitte en een rode huid plotseling worden afgewisseld door bleekheid en koud zweet, staat bewusteloosheid voor de deur. De hulpdiensten moeten onmiddellijk worden gebeld! Eerstehulpverleners moeten de betrokkene naar een koele, schaduwrijke plek brengen en hem of haar in de shockhouding met de benen omhoog laten liggen. Bij oudere of verzwakte mensen en bij kleine kinderen kan veel sneller een collaps optreden dan bij gezonde jongvolwassenen of volwassenen van middelbare leeftijd. De lichaamstemperatuur ligt bij een hittecollaps overigens meestal nog duidelijk onder 40 graden Celsius.

• Hitteberoerte: Zodra de kerntemperatuur van het lichaam binnen korte tijd oploopt tot boven 40 graden, dreigt een hitteberoerte. De hersenen beginnen door de opgehoopte hitte op te zwellen - een acuut levensgevaarlijke situatie! Een hitteberoerte treft vaak oudere mensen die te lang onbeschermd in de zon hebben verbleven. Wanneer jongere mensen een hitteberoerte krijgen, hebben zij zich daarvoor vaak lichamelijk ingespannen in de hitte. Een hitteberoerte kan zich langzaam ontwikkelen, maar wanneer vochttekort, lichaamstemperatuur en zwakte van de bloedsomloop lang genoeg toenemen, kan de situatie binnen enkele minuten kritiek worden. Een onduidelijk bewustzijn tot bewusteloosheid, in combinatie met een voelbaar hete, rode huid, zijn typische symptomen. Bel 112 en zorg voor verkoeling. Let op: geef bij een hitteberoerte geen ijskoud water en dompel de betrokkene niet onder in koud water, om een verdere temperatuurschok te voorkomen.

• Zonnesteek: Een zonnesteek lijkt op een hitteberoerte, maar ontwikkelt zich over een langere periode. Het gaat om een irritatie van de hersenvliezen die kan leiden tot een levensbedreigend hersenoedeem. Ook een zonnesteek kondigt zich aan met hoofdpijn, hevige krampen en misselijkheid. Ga in de schaduw, koel uzelf af en drink veel water. Een vuurrood hoofd, braken en bewustzijnsstoornissen zijn typische symptomen van een acute zonnesteek - er moet nu medische hulp worden ingeschakeld.

• Hitte-uitslag: Wanneer zweet bij een hoge luchtvochtigheid niet kan verdampen of doorweekte kleding langere tijd op de huid blijft, ontstaat vaak een jeukende uitslag. De hitte-uitslag wordt veroorzaakt door verstopte zweetporiën en verdwijnt snel weer wanneer de huid met koel water wordt gewassen en enige tijd niet sterk zweet.

• Hitte-oedeem: Als gevolg van grote hitte ontwikkelen sommige mensen vochtophopingen in de lymfevaten. Hierdoor ontstaan zichtbare zwellingen - voornamelijk rond de enkels. Meestal worden mensen met een gevoelig lymfestelsel getroffen. Hitte-oedeem treedt vaak alleen aan het begin van het warme seizoen op en verdwijnt na verloop van tijd vanzelf.

Hoe blijft u koel en gezond bij zomerse hitte?

Blijf indien mogelijk tijdens de heetste uren van de dag niet buiten in de zon. Op zeer warme dagen is het raadzaam om de vroege ochtenduren of de avond te benutten voor boodschappen, wandelingen of sport.

Vermijd vooral lichamelijke inspanning in direct zonlicht. Naast de hitte moet ook rekening worden gehouden met de luchtvochtigheid: op drukkend warme dagen heeft het lichaam meer moeite om door zweten af te koelen.

Als u zich buiten ophoudt, is loszittende, wijde kledingaan te raden. Deze zorgt voor een betere ventilatie dan nauw aansluitende kleding. Natuurlijke vezels zoals katoen of linnen verdienen de voorkeur boven synthetische stoffen, omdat ze meer lucht doorlaten en zweet beter opnemen.

Hoofddeksels zoals strohoeden en andere zomerhoeden zijn zeer nuttig, omdat de hoofdhuid eronder aangenaam koel blijft. Het hoofd tegen de zon beschermen is een van de belangrijkste beschermingsmaatregelen tegen oververhitting. Ook kinderen die in de zon spelen, zouden petten of zonnehoeden moeten dragen. Let bij hitte op mogelijke symptomen bij kinderen, die in het enthousiasme van het spelen vaak vergeten dat ze dorst hebben of oververhit zijn.

Waar u verblijft, maakt eveneens een groot verschil. Dichtbebouwde, verharde en grotendeels glazen binnensteden veranderen in de zomer in ovens. Planten laten het opgenomen water verdampen en koelen zo hun directe omgeving af.

Een boswandeling verdient bij zomerse hitte de voorkeur boven een wandeling door de binnenstad. In de buurt van water is het altijd iets koeler - zwembaden, zwemmeren of stranden bieden bovendien de mogelijkheid om direct in het water af te koelen. Vermijd echter absoluut om oververhit in koud water te springen - de daaropvolgende koudeschok kan het hart overbelasten.

In gebouwen hangt veel af van de isolatie van het huis en de ligging van de vertrekken. Vooral oudere zolderwoningen of sterk beglaasde woningen kunnen aanzienlijk opwarmen. Lucht vroeg in de ochtend en 's avonds en houd de ramen gesloten wanneer het het warmst is.

Gordijnen en jaloezieën kunnen veel warmte tegenhouden. Als u een woning hebt die toch opwarmt, kan het soms beter zijn om permanent voor tocht te zorgen en de lucht bovendien met ventilatoren in beweging te houden.

Het is bijzonder effectief om de pols of de voeten te koelen. Polsen, onderarmen en kuiten kunnen met natte doeken worden omwikkeld. Als alternatief of aanvulling kunnen  koud-warmkompressen worden gebruikt om het verkoelende effect te versterken. Deze met gel gevulde kompressen kunnen in de koelkast of het vriesvak worden voorgekoeld en blijven lang koel.

Gebruik bevroren kompressen echter niet rechtstreeks op de huid, maar gebruik speciale vlieshoezen of andere doeken om bevriezingsletsels te voorkomen. Natuurlijk kunnen ook  warmwaterkruiken met koud water worden gevuld, zodat u ze bij hitte in huis dicht tegen het lichaam kunt houden. Koudesprays kunnen eveneens tijdelijke verlichting bieden.

Met uw voeten in het water langs het strand wandelen maakt zelfs grote hitte draaglijk - in een opgewarmde woning moeten huismiddeltjes het strand of meer vervangen. Omdat de voeten door hun grote huidoppervlak bijzonder veel warmte afvoeren, is het aan te raden ze in een koel voetenbad te zetten. Als u zittend achter de computer of in de buurt van stopcontacten en elektronica werkt, is het mogelijk veiliger om in plaats daarvan grote koelkompressen onder uw voeten te leggen.

Houd er ook rekening mee dat elk elektrisch apparaat, van de gloeilamp tot de televisie, warmte produceert. Schakel alles uit wat niet absoluut nodig is. Slaap in de koelste kamer die u hebt. Als de luchtvochtigheid niet te hoog is, kunt u uw slaapkamer koelen door een vochtige laken over een droogrek te draperen.

Of zet de pas opgehangen was meteen in de slaapkamer. Zo ontstaat verdampingskoelte die het binnenklimaat aangenamer maakt. Heeft u airconditioning, dan kunt u de bovenstaande maatregelen achterwege laten. Let er echter op dat u de airconditioning niet te koud instelt, zodat de hitte u niet overweldigt wanneer u het huis verlaat.

Drink voldoende, zodat uw lichaam voldoende vocht en elektrolyten tot zijn beschikking heeft die het via transpiratie verliest. Vermijd koude dranken, ook al beloven die verkoeling.

Het lichaam kan lauwe vloeistoffen beter verwerken als het warm is. Lichte, waterrijke voedingsmiddelen zoals watermeloen of komkommer helpen ook om de vochtbalans stabiel te houden. Zwaar voedsel verteren belast het lichaam meer. Drink op warme dagen liever geen alcohol.

Hittesluis: geparkeerde auto

Geparkeerde auto's lopen in korte tijd sterk op in temperatuur als ze in de zon staan. Daarvoor zijn zelfs buitentemperaturen van iets boven de 20 graden al voldoende, die nog helemaal niet als hitte worden ervaren. Toch kan de zon de temperatuur in een geparkeerd voertuig binnen enkele minuten laten oplopen tot saunatemperaturen.

Hoe heter de zon schijnt, hoe sneller en sterker de auto opwarmt - een geopend kiertje in het raam verandert daar niets aan. Laat daarom nooit kinderen, verzwakte personen of huisdieren achter in een geparkeerde auto! Om inzittenden tegen een zonnesteek te redden, mogen voorbijgangers in geval van nood de autoruiten inslaan.

Mocht u zelf in een dergelijke situatie terechtkomen, bel dan indien mogelijk eerst de politie en de hulpdiensten en spreek andere voorbijgangers aan. Getuigen kunnen bevestigen dat er daadwerkelijk sprake was van een noodgeval. Als iemand in de oververhitte auto niet meer aanspreekbaar of reageert, mag er snel en eigenmachtig worden gehandeld.

Bij dieren ligt de situatie strenger en moeten getuigen de noodsituatie absoluut bevestigen, zodat u niet wordt aangeklaagd wegens zaakbeschadiging. Wacht indien mogelijk tot de hulpdiensten arriveren.

Stap indien mogelijk niet direct in een door de zon opgewarmde auto. Open eerst een paar minuten de deuren en laat de warmte ontsnappen.

Ook de bekleding van de stoelen of het stuur kunnen pijnlijk heet worden. Stoelhoezen of een vochtige handdoek om ze af te nemen kunnen hierbij helpen. Natuurlijk kunt u het beste in de schaduw parkeren.

Blijf koel en kom goed door de zomerhitte!